فرهنگ و آموزش عالى چند بار به حليت طبع متحلّى و متجلّى شده است كه به حمد اللّه واهب العطايا مقبول و مطبوع خواصّ ارباب بينش و اصحاب دانش قرار گرفته است ، و از دور و نزديك زبان به تمجيد و تحسين گشوده‌اند ، و قلم به تقدير و تعريف بر لوح آورده‌اند . و اينك رساله‌اى ديگر از آن جناب در « حركت جوهريّه و تحوّلات ذاتيّه » نيز با تعليقات راقم بر آن به حضور ارباب الباب تقديم مىشود . نخست متن صحيح رساله را نقل مىكنيم ، و سپس به تحرير تعليقات « 1 » بر رساله كه شايسته و بايسته هر مقام است مىپردازيم . بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها : بسم اللّه الرحمن الرحيم سخن در حركت جوهريّه و تحوّلات ذاتيّه بدان كه اين مطلب ، بسيار نفيس و پرفائده و از مهمّات علم الهى است ، و معرفت به آن مفتاح بسيارى از حقايق حكميه است ( 1 ) . و ما قبل از شروع در مقصد ، دو مقدمه تمهيد و ذكر مىكنيم : مقدمه اولى : بدان كه موجود ممكن بر دو قسم است جوهر و عرض . جوهر آن را گويند كه قائم به ذات خود باشد ( 2 ) يعنى به نفس خود يك مرتبه از نفس الأمر و عالم هستى محسوب و بشمار آيد و هستى او از فروع و شئون هستى ديگر نباشد مانند جسم طبيعى و جوهر نفس و جوهر عقل . و عرض آن را گويند كه قائم به غير است - يعنى استقلال در وجود ندارد . و جاعل و مبدع او ناچار وجود او را در موجود ديگر بايد ايجاد نمايد . و لامحه‌اى از صفات و شئون آن موجود ديگر خواهد بود ( 3 ) - خواه عرض محسوس باشد مثل

--> ( 1 ) - تعليقات به دنبال رساله ، در متن خواهد آمد .